Pendahuluan
Ikan jerung paus (Rhincodon typus) adalah ikan terbesar di dunia. Ia boleh membesar melebihi 12 meter panjang dan menimbang 20 tan.
Ikan jerung paus terkenal sebagai spesies yang sangat berhijrah. Namun, ia telah dilihat di Teluk Cenderawasih, taman marin terbesar di Indonesia, sepanjang tahun.
Yu paus kini disenaraikan dalam Lampiran II Konvensyen Perdagangan Antarabangsa Spesies Satwa dan Tumbuhan Liar yang Terancam Punah (CITES). Ia juga disenaraikan sebagai "terancam kepupusan" dalam Senarai Merah Kesatuan Antarabangsa untuk Pemuliharaan Alam (IUCN) disebabkan ciri biologi khusus, seperti kitaran pertumbuhan yang perlahan dan kadar kesuburan yang rendah; dan penurunan populasinya di seluruh dunia yang berterusan, menurut penilaian menyeluruh pada tahun 2017. Ikan yu mudah dieksploitasi kerana ia diburu untuk daging, sirip, dan minyak hati.
Sejak 2013, jerung paus telah menjadi spesies yang dilindungi di Indonesia. Negara ini juga mengiktiraf potensi ekonomi tinggi yang boleh disediakan kepada komuniti melalui pelancongan. Dengan melindungi spesies ini, kerajaan memastikan nilai ekonomi masa depan daripada pembangunan pelancongan berasaskan jerung paus.
Tarikan Utama Pelancong
Beberapa spesies jerung merupakan tarikan pelancong di Teluk Cenderawasih, yang terletak di antara wilayah Papua Utara dan Papua Barat di Indonesia. Namun, jerung paus kini menjadi tarikan utama di beberapa kawasan di negara itu, bukan hanya di Teluk Cenderawasih. Ikan jerung paus tidak berbahaya, anggun, dan menakjubkan, serta memberikan nilai tinggi kepada industri pelancongan yang pesat berkembang. Spesies ini menjadi daya tarikan bagi pelancong domestik dan antarabangsa, dan jika diuruskan dengan bijak, ia boleh menyediakan ekonomi mampan untuk komuniti tempatan. Sejak penemuan populasi ikan jerung paus pada tahun 2006, bilangan pelawat ke Teluk Cenderawasih terus meningkat.
Sejak 2006, di Kawasan Laut Bird's Head Papua Barat, pihak berkepentingan telah bekerjasama erat dengan Conservation International Indonesia, kerajaan tempatan Raja Ampat dan Kaimana, Pihak Berkuasa Taman Negara Teluk Cenderawasih (BBTNTC), unit pelaksanaan teknikal Kementerian Alam Sekitar dan Perhutanan (MOEF), Universiti Papua, pemimpin kampung dan adat, serta komuniti setempat untuk membina dan mengurus rangkaian kawasan marin terpelihara dengan berkesan. Pada tahun 2013, program pemuliharaan jerung dan pari telah dimulakan sebagai pengiktirafan terhadap peranan kritikal mereka dalam mengekalkan ekosistem marin yang sihat.
Peranan Sains dan Teknologi
Untuk memastikan kelangsungan hidup spesies ini, corak tingkah laku pari manta mesti dikaji bagi mengoptimumkan pengurusan, penguatkuasaan dan usaha penyuluhan untuk melindunginya. Data saintifik dan teknologi boleh membantu membuat keputusan dan perancangan untuk pemuliharaan dan pelancongan lestari.
Walau bagaimanapun, para saintis menghadapi kesukaran untuk memasang tag elektronik pada jerung putih untuk mengesan mereka dalam jangka masa yang panjang. Tag konvensional yang digunakan oleh saintis di tempat lain di dunia tidak berfungsi di Cenderawasih, di mana jerung berinteraksi rapat dengan bagan (jaring angkat) setiap hari. Terdapat kebarangkalian tinggi tag terbelit dengan jaring dan tali pancing. Akibatnya, hanya mengambil masa 1 hingga 2 minggu sebelum tag terlepas lebih awal daripada jerung itu. Tempoh ini terlalu singkat untuk mendokumentasikan tingkah laku penting jerung paus.
Pada tahun 2015, Pihak Berkuasa Taman Negara Teluk Cenderawasih memulakan program penandaan satelit jerung paus yang komprehensif bersama Conservation International Indonesia. Program ini mendapat manfaat daripada maklumat yang disediakan oleh nelayan bagan. Mereka melaporkan bahawa jerung paus sering tertangkap secara tidak sengaja dalam jaring pada waktu sebelum subuh ketika mereka memakan umpan ikan. Setelah ditangkap, jerung-jerung itu jinak. Dengan maklumat ini, pasukan itu menyedari bahawa mereka mempunyai masa yang mencukupi untuk masuk ke dalam jaring dan memasang tag satelit buatan khas yang dipasang pada sirip, yang boleh menjejaki jerung itu sehingga 2 tahun.
Sekitar 33 jerung paus telah dipasang penanda di Teluk Cenderawasih. Penanda satelit itu dipasang pada sirip belakang menggunakan kaedah pemasangan penanda baharu yang pertama kali digunakan di teluk tersebut, yang memanfaatkan interaksi unik antara jerung paus dan platform penangkapan bagan di kawasan itu.
Sejak 2015, pasukan telah mengumpul maklumat biologi dan tingkah laku baharu. Salah satu dokumentasi ialah mengenai beberapa jerung paus yang melakukan migrasi tahunan ke kawasan yang sama. Maklumat ini amat penting untuk merangka pengurusan pelancongan jerung paus di teluk tersebut.
Penjejakan pergerakan pari ikan paus juga mengesahkan bahawa Teluk Cenderawasih adalah salah satu daripada beberapa tempat di dunia di mana terdapat penampakan sepanjang tahun. Fenomena jarang ini telah mendorong taman negara untuk melancarkan projek Pusat Pari Ikan Paus. Pusat ini akan memberi tumpuan kepada memajukan pelancongan berasaskan pari manta di rantau ini melalui gabungan pemuliharaan, sains, teknologi, inovasi, dan kebijaksanaan tempatan komuniti Papua.
Amalan Terbaik
Teluk Cenderawasih menawarkan pengajaran dan amalan terbaik berikut daripada model pelancongan pari manta-nya.
Letakkan pemuliharaan di teras operasi. Bagi sebarang mata pencaharian berasaskan alam semula jadi, pemuliharaan dan kelestarian harus menjadi keutamaan. Pari manta memerlukan habitat yang sihat.
Satu langkah pemuliharaan ialah mewujudkan kawasan perlindungan marin yang diuruskan dengan berkesan, yang boleh menyediakan pelan ruang untuk aktiviti pelancongan. Ini boleh membantu mengenal pasti tindakan yang diperlukan oleh pihak berkepentingan dan menentukan bagaimana pelbagai aktiviti perlu berinteraksi antara satu sama lain untuk mengekalkan laut yang sihat.
Terapkan sains dan teknologi. Pemahaman yang lebih baik tentang pari manta di Teluk Cenderawasih, terutamanya maklumat yang diperoleh daripada program penandaan satelit, terbukti kritikal dalam reka bentuk pengurusan pelancongan pari manta di kawasan itu. Ia telah mempengaruhi keputusan mengenai pelancongan pari manta yang lestari dan pelindungannya.
Pastikan kelangsungan ekonomi. Menjadikan pelancongan ikan jerung paus berdaya maju dari segi ekonomi membantu mendapatkan sokongan daripada komuniti setempat. Dari perspektif pemuliharaan, pelancongan menyediakan mata pencaharian yang sah, lestari, dan menguntungkan kepada komuniti sebagai ganti pemburuan haram dan aktiviti haram lain.
Model perniagaan harus menyediakan bukan sahaja pendapatan yang mencukupi untuk komuniti tetapi juga menjana dana, mungkin melalui percukaian atau penjualan tiket, untuk menyokong usaha pemuliharaan di kawasan tersebut. Adalah penting untuk memastikan ketelusan dan pengagihan dana yang lancar untuk kerja pemuliharaan yang berterusan.
Libatkan komuniti. Semua projek dan program pemuliharaan yang berjaya di Indonesia mempunyai satu persamaan: penglibatan aktif komuniti dari perancangan hingga pelaksanaan. Ini memastikan bahawa projek atau program pemuliharaan disesuaikan dengan keperluan khusus komuniti dan diterima oleh penduduk setempat.
Sebagai rakan kongsi komuniti, kerajaan dan/atau organisasi bukan kerajaan harus membina kapasiti komuniti untuk menjadikan model pelancongan ini berfungsi dengan berkesan.
Membentuk perkongsian. Beban yang berat menjadi lebih ringan apabila dikongsi. Bagi model pelancongan pari manta ini, adalah penting untuk memetakan semua pihak berkepentingan, yang merangkumi kerajaan nasional (kementerian teknikal, seperti Kementerian Alam Sekitar, Kementerian Hal Ehwal Laut dan Perikanan, Kementerian Pelancongan); kerajaan tempatan (kerajaan negeri, daerah, badan kerajaan kampung); pengendali pelancongan (resort, kapal penginapan, homestay, pengendali pelancongan lain); badan adat atau tradisional (majlis adat, pemimpin adat); dan komuniti setempat. Setiap pihak berkepentingan menyokong inisiatif mengikut kapasiti dan tanggungjawab masing-masing. Aspek utama kerjasama ini ialah menyedari kekuatan dan kelemahan antara satu sama lain terlebih dahulu, kemudian memastikan komunikasi dan koordinasi yang baik antara pihak-pihak berkenaan.
Menetapkan kod etika. Pelancongan berasaskan alam, terutamanya yang melibatkan spesies yang terancam, perlu ditangani dengan berhati-hati. Kod etika pelancongan ikan jerung paus akan memastikan semua aktiviti pelancongan tidak mengancam kesejahteraan ikan jerung paus dan meminimumkan impak alam sekitar.
Aspek penting yang perlu diuruskan dengan ketat termasuk:
menetapkan bilangan maksimum pelancong bagi setiap interaksi,
membenarkan hanya seorang pengendali di setiap bagan jika interaksi hendak dilakukan di bagan,
membatasi interaksi dengan jerung (tidak menyentuh, mengekalkan jarak selamat, dan sebagainya), dan
menetapkan prosedur untuk pelancong dan pengendali (permit, bayaran interaksi, dan lain-lain).
Meningkatkan kesedaran awam dan menguatkuasakan peraturan. Pada akhirnya, tidak kira betapa baiknya kod etika itu direka, ia terpulang kepada pelancong atau pengendali untuk menghormati peraturan. Ini boleh dipastikan melalui rondaan berkala dan penguatkuasaan yang tegas dan tidak memihak oleh badan pengurusan pelancongan atau pegawai berkaitan lain.
Semua peraturan di Teluk Cenderawasih direka supaya aktiviti pelancongan dapat memberikan sebanyak mungkin manfaat kepada komuniti, sambil memastikan ia tidak menimbulkan sebarang ancaman kepada jerung paus dan alam sekitar. Untuk mengekalkan kelestarian model ini, adalah penting untuk meningkatkan kesedaran pelancong dan pengendali mengenai kepentingan mematuhi kod etika, sama ada untuk kesejahteraan jerung dan untuk menyokong kelestarian aktiviti ekonomi tempatan.
Artikel ini diadaptasi daripada kajian kes yang disediakan oleh Pihak Berkuasa Pengurusan Taman Negara Teluk Cenderawasih, Kementerian Alam Sekitar dan Perhutanan, Conservation International Indonesia, Direktorat Jeneral Sumber Asli dan Pemuliharaan Ekosistem, Direktorat Pemuliharaan Biodiversiti Laut, Kementerian Perkara Laut dan Perikanan, serta kerajaan tempatan dan komuniti.